Kernow
Kernow Cornwall |
|
---|---|
![]() |
|
(Baner) | (Kota arvow) |
![]() |
|
Lavar: Onan hag Oll | |
Gwlaskor | ![]() |
Penncita | Truru |
Brassa cita | Sen Ostell |
Enep | 3 563 km² |
Poblans (2002) Dosedh |
508 412 143/km² |
Poblans - Sommen (2002) - % a'n RU - Dosedh |
508 412 triger 4.94 % 143 triger/km² |
Yeth sodhogel | Nagonan; Sowsnek (de facto); Kernowek (avel taves ranndiryel) |
Esedhow yn Senedh an RU | 5 ES |
Mona kemmyn | Peuns Sterling (£) (GBP) |
Hemnys kenedhlek (ansodhogel) |
Trelawny, Bro Goth Agan Tasow |
Tasogyon | Sen Pyran (5 Meurth) Sen Myghal (29 Gwynngala) |
Mil kenedhlek | Palores |
![]() |
Kernow (Sowsnek: Cornwall) yw kenedhel, ranvro ha dugeth y'n soth west a Vreten Veur y'n Ruwvaneth Unys. Yma hy emlow gen an Mor Keltek dhe'n north, an Mor Bretannek dhe'n soth, ha Dewnens konteth Pow Sows dhe'n est. Truru yw hy fenncita.
An wlaskor geltek anserhek a Gernow a wrug omdhiskwedhes woja perhenegy Dumnonia gans an Sowson yn 8ves kansblydhen. A-dro dhe'n 11ves cansvledhen, Kernow a veu sugnys yn Kurun Pow Sows, kensa avel yurleth, ena avel dugeth. An 16ves kansblydhen a welas sordyansow warbynn rewl Pow Sows, ha peryl rag an yeth kenedhlek, Kernowek. Warbynn an 18ves kansblydhen, Kernow o gyllys ewngemyskys gen Pow Sows, ha namna verwis an yeth.
Hedhyw, yma Kernow ow pesya mentena hy gonisogeth, ertach ha yeth dyblans, hag yma lies bagas ha meur a Gernowyon ow kul kaskergh rag ajon a Gernow avel kenedhel ha'n Gernowyon avel pobel.
Rol an folen
Istori Kernow[chanjya | pennfenten]
- Erthygel leun a vanylyon: Istori Kernow
Yth esa pobel ow pewa yn desedhans Kernow arnowydh a-dhia 10,000 vledhen kyns Krist. Leun a bobel o Kernow yn Oos Brons; i a wrug an niver meur a grugow, torrow ha donsow meyn y'n pow.
Kernow o an devedhyans chyf rag sten yn bys an Mor Kresdorel. Ena an yeth keltek o an tavas unnik kewsys yn Breten Veur. Yth esa an looth "Dumnoniorum" ow triga yn Dewnans ha Kernow. Yn 43 a'n Oos Kemmyn, an Romanyon a dryghas Vreten Veur, mes ny varsons i bewnansow an Gernowyon nameur. Yn 410 OK y hasas an lyjyons an enys, ha wosa henna yth o res dhe'n Geltyon defendya aga honan erbynn omsettyansow. Ny gewsir Latin gans an werin namoy, mes yeth Vrythonek an dus a Vreten Veur a worta yn few. Lies Brython a asas an enys rag Breten nowyth a-dreus an Chanel, Breten Vian.
Wosa an Romanyon dhe dhiberth, an Sowson a omsettyas Vreten Veur yn skon. Y'n keth termyn, an Wodhyli a drevesigas yn Alban, Enys Manow, ha Dehowbarth Kembra. Yth esa myghternedh Kernow (po myghternedh an Dhumnonii) ow reynya dres Dewnans ha Kernow. Yn 577 OK, kas orth Deorham, ogas dhe Vristol, a asas an Vrythonyon a-gledhbarth (an Gembroyon) a Vrythonyon a-dheghowbarth (an Gernowyon po West-Kembroyon). Yth esa an Sowson ow pyghanhe tiredh Kernow tamm ha tamm, bys 936 OK, pan dhesedhas an myghtern Sowsnek Æðelstán an amal kernowek orth an Tamer. Yn 1337, Edward III a fondyas Dugeth Kernow rag pe rentow dh'y vap, an Pryns Du.
Yth esa rebellyans yn 1497 gans Mighal an Gov ha Tommas Flamank avel hembrenkysi. Hanter kansbledhen wosa, yth esa Rebellyans an Lyver Pysadow yn 1549 erbynn an lyvrow pysadow hag o nowyth, protestant hag y'n yeth Sowsnek. An brassa rann a'n Gernowyon a skoodhya an kaws ryal erbynn Senedh Westminster y'n 17ves kansbledhen. Teyr has a veu omledhys yn Kernow yn 1642 ha 1644.
Tamm ha tamm, eglos an Vethodysi a dheuth ha bos eglos an brassa niver a'n werin Gernowek. Y'n 18ves ha 19ves kansbledhenyow, termyn Humphry Davy ha Richard Trevithick, yth esa hwel balyow ow tevi ha diwysyans Kernowek ow tisplegya. Mes an diwysyans sten a veu gwannhes y'n 19ves kansblydhen, ha lies den bal a Gernow a waya dreus an mor dhe'n Statys Unys, Ostrali (yn arbennek Konna-tir Yorke yn Soth Ostrali), Afrika Dehow, Meksiko ha gwlasow erel.
An dasserhyans Kernowek a dhallathas yn 1904. Gorsedh Kernow ha Kuntellesow Kernow Goth a avonsyas gnas geltek a Gernow y'n termyn ma. Hwel sten, pyskessa, ha gonisogeth an tir re nahas a-dhia Nessa Bresel an Norvys. Ytho, erbysieth an pow yw pupprys moy serhek war dornyaseth, awos an tirwelyow arvorek bryntin usi omma. An Unyans Europek a aswonnis esow erbysiethek Kernow ow ri dhedhi savla Amkan Onan.
Gwlasegeth[chanjya | pennfenten]
- Erthygel leun a vanylyon: Politegieth Kernow.
Yma 123 esel dhe Gonsel Kernow. Kernow yw Dugeth rynnys yn nebes ranndiryow y'n eur ma, ha kyns yn kontethow. A-dhia 2009, nyns eus parti politigeth moyha posek yn Kernow, mes yma hengov a bolitegoryon anserhek ha livrel.
Doronieth[chanjya | pennfenten]
- Erthygel leun a vanylyon: Doronieth Kernow.
Kernow yw konna-tir fest yn soth-west Enys Vreten Veur. Dowr Tamer a wra an amal yntra Kernow hag an gonteth Sowsnek a Dhewnans y'n howldrehevel. Ottomma tiredh Kernow orth ledanna, gans 75 km. A-dhehowbarth yma'n Chanel, hag a-gledhbarth hag y'n howlsedhes yma Mor Havren ha'n Mor Keltek. Tir garow yw pervedh an pow, a-ban yw ystynnans a Woon Esk ha Dartmoor Bronn Wennili, 419 m. Dowr Tamer yw an brassa avon; yn mysk an erel yma Avon Kammel, Avon Fowydh, hag Avon Fal. Kernow yw geryes da awos hy threthow ha kewer dom.
Kevrennow Pervedhel[chanjya | pennfenten]
- Adhyskans yn Kernow
- Balyow yn Kernow
- Doronieth Kernow
- Dy'goelyow Kernow
- Hendhyskans yn Kernow
- Henhwedhlow Kernewek
- an Gelligesow
- Ker Is
- an Myghtern Arthur
- Ilow Gernewek
- Kryjyans yn Kernow
- Lien Kernowek ha Kernowek
- Lyenn yn Sowsnek a Gernow
- Noswikorieth yn Kernow
- Plassow yn Kernow
- Politegieth Kernow
- Pyskek yn Kernow
- Rol a Dus a Gernow
- Rygbi
- Tornyaseth yn Kernow
- Trevow yn Kernow
Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.
![]() |
Keltia | ![]() |
---|---|---|
Gwelewgh ynwedh: Keltyon · Yethow Keltek |
![]() |
An erthygel ma re henwis avel erthygel a vravder ow kul enor dhe Wikipedi, an godhoniador rydh. Rag derivadow pella, mirewgh orth dhadhelva an erthygel hag orth an rol a erthyglow brav. |
![]() |
Porth Kernow – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe Gernow. |