Эспаниэ
Эспаниэ Пэштыхьей Reino de España |
|||||
|
|||||
![]() |
|||||
Гоуидзэр: «Plus Ultra (лат-бз. "зэфӀэкӀым нэхъыбэ")» | |||||
Къэрал уэрэд: «Marcha Real» (![]() |
|||||
Щыхалъхьар | 1469 гъэм (езым и уния) 1515 гъэм (пэщтыхьей) |
||||
Нэхъышъхьэбзэхэр | Эспаныбзэ [1] | ||||
Къалэ нэхъышъхьэр | Мадрид | ||||
Къалэ нэхъ инхэр | Мадрид, Барселона, Валенсиэ | ||||
ӀэнатӀэ хабзэр | Конституциэ Пэщтыхьей | ||||
Пщы Хасэм и Тхьэмадэ |
Филипп VI Мариано Рахой |
||||
ШӀыпӀэр • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр |
50-нэ дунем 504 782 км² 1,04 |
||||
Къэралым и джылэр • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр |
46 661 950 цӀыху 79,8 цӀыху/км² |
||||
ВКӀуП • КъыхэкӀыр (2008) • Зы цӀыхум къытехуэр |
$1,622 трлн.[2] (9-нэ) $35 557[2] |
||||
Этнохоронимыр | эспан, эспанхэр | ||||
Валутэр | Еуро (€) (EUR, кодыр 978) [3] | ||||
Интернет-доменхэр | .es [4] | ||||
Телефон кодыр | +34 | ||||
Зэманыгъуэхэр | +1, гъэмахуэм +2 | ||||
|
Эспаниэ (эсп-бз. España; ицlэдыдэр псоуэ эсп-бз. Reino de España — Эспаниэ Пэштыхьей) — къэрал Еуропэм ипшъэ-къуэхьапlэм деж. Переней хы тlыгуныкъуэм инэхъыбэр еубыд. Къэралым ицlэр финикий бзэм къытокlыр "и-шпаним" - "тхьакlумэкlыхьхэм яlуфэ". Къалэ нэхъышъхьар Мадрид
Къэралгъунэр зэрыкlуэр:
- Португалым Переней хы тlыгуныкъуэм икъуэхьапlэм;
- Британиэшхуэм и шlыпlу Гибрэлтарым Переней хы тlыгуныкъуэм ипшъэм
- Мэроккэм Африкэм ишъхъэрэм ( аутэном къалу Сеутэрэ Мелилиэрэ )
- Фрэнджымрэ Андоррэмрэ ишъхъэрэмкlэ
Эспаниэм къуэхьапlэмрэ ипшъэ лъэныкъуэм Атлантикэ lуфэм lохьа, ишъхъэрэ къуэкlыпlэмрэ Хы Средиземнэм lохьа.
Тхыдэ[гъэтэрэзын | edit source]
Иджырей цlыхухэр Переней хы тlыгуныкъэм щытlысхьар 35 мин илъэскlэ узэlабэкlыжьмэ. Абдэжьым куэду къыздагъуэтыр палеолитым иlэщъагъэ бжыгъэ - нывэм тет тхыгъэхэр ( Алтэмир бгъуэнкlагъымрэ пэмыкlхэмрэ ). Баск лъэпlкъыр япэдыду Еуропэм къыхьа джылэхэм къатекlауэ гупшысыгъэ щыlахэ Мылыр дунем текlыжьа нэужы. 1200 илъэскlэ ди эрэм ипэм Перенейм иlуфэм финикийхэр къытlысхьан кlадзэ. Быдапlэ Гадес яшъыр ( иджырей къалэ Кадис ). Финикийхэмрэ алыджхэмрэ ятхыдэ тхылъ lэмэ къэна а шlыпlэм ис лъэпlкхэм тепсэлъыхьу, иберкlэ псори зэджу, културэшхуэ яlу ауэ лъэпlкъ цlыкlу зэбгырыкlахэу, зыуэ зэрмыlыгъу. 500 - 300 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм келтхэр къохьари иберхэм къахотlысхьа, яужкlэ зы лъэпlкъ - келтибер мэхъухэ. 300 - 200 илъэсишъэхэм ди эрэм ипэм Рим къэралым Ибериэр еубыдын кlедзэ, ар щыухыр Аугуст пщыр щыщэlам.
- 200 илъэсишъэм ди эрэм чыристэн диныр къохьа.
- 500 илъэсишъэхэм ди эрэм Вестготхэр къохьа, яубыдри къэрал яшъыр.
- 711-718 Эспаниэм ишlыр зэрщыту хьарыпхэм яубыд. Омейяд лъэпlкъыр Кордовэм къыдонэри къэралыр яlыгъ. Чыристэн хэкухэр ( Кастилиэ, Арагон, Леон ), зэпамыуду зауэ ирагъэкlуэкlыт ( Реконкистэ ), хьарыпхэм яlэнатlэр зышъэщахыным шъхьакlэ.
- 1492 гъ. Арэгонымрэ Кастилиэмрэ зэроубыдри хьарып-маврхэм языбыдапlэ къэнэжьа Гранадэр къаштэжь. А гъэ дыдэми Эспаниэм икхъухьхэр Хэку Кlэхэм ирегъажьэри шlыпlэ бжыгъэхэр еубыд...
- 1516 - 1556 гъэхэи Эспаниэр Рим Империэм иlаташъхьу мэув, дунейм икъэрал нэхъ ин мэхъу, Католик чылисэм доlапыкъу Реформациэ екlуэкlым пэщытыну.
- 1588 гъ. Эспаниэм ей Кхъухьыдзэшхуэр хокlуадэ.
- 1607 гъ. Инджылызыр зауэм токlэри инидерлэнд хэкухэр хокlыр
- 1609 гъ. Еуропэм иlа lанатlэр мэкlуэд
- 1812-1826 гъэхэм Латин Америкэм хэку иlахэм янэхъыбэр хуит мэхъу, 1900 гъэхэм къэнэжьахэр АШЗ иэ Джэрмэным хохьахэ
Куейхэр[гъэтэрэзын | edit source]
Эспаниэм 50 хэку иlа, 17 аутэном къэралхэм яхэту. Абы пэмыкlыу къалитl аутэномну (ciudades autónomas) Африкэм иlа - Сеутарэ Мелилиэрэ.
- Андалусиэ (Andalucia)
- Арагон (Aragon)
- Астуриэ (Principado de Asturia)
- Балеар хы тlыгухэр (Islas Baleares)
- Баскхэм я Къэрал (Pais Vasco)
- Валенсиэ (Comunidad Valencia)
- Галисиэ (Galicia)
- Канар хы тӀыгухэр (Islas Canarias)
- Кантабриэ (Cantabria)
- Кастиджэ-Ла Манчэ (Castilla-La Mancha)
- Кастиджэрэ Леонрэ (Castilla y Leon)
- Каталониэ (Cataluña)
- Мадрид (Madrid)
- Мурсиэ (Region de Murcia)
- Наваррэ (Navarra)
- Риохэ (La Rioja)
- Экстремадурэ (Extremadura)
Къалэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсхэмрэ[гъэтэрэзын | edit source]
- Мадрид - 3 155 359
- Барселонэ - 1 593 075
- Валенсиэ - 796 549
- Севиджэ - 704 154
- Сарагосэ - 647 373
- Малагэ - 558 287
Джылэр[гъэтэрэзын | edit source]
Гъэхэмкlэ джылу дэсым зэрзэрихъуэкlар:
- 1900 гъ. - 18, 6 милыуан;
- 1932 гъ. - 24, 1 милыуан;
- 1959 гъ. - 29, 9 милыуан;
- 1977 гъ. - 36, 3 милыуан;
- 1996 гъ. - 39, 6 милыуан;
- 2004 гъ. - 40, 28 милыуан;
- 2006 гъ. - 45, 13 милыуан;
- 2008 гъ. - 46, 06 милыуан;
- 2009 гъ. - 46, 66 милыуан.
Къалэм дэсхэр - 76 % мэхъу. Джылэм дэсу иlувагъыр - 79,7 чел./км².
Къэралым иlаташъхьэ бзэр - кэстилскэ; аутэном хэкухэм кэстилскэм хуэду пэмыкlы бзэи щыlа ( каталон-валенсий-балеар бзэхэр Каталоным, Валенсиэм, Балеар хы тlыгухэм, баск бзэр Баск Къэралымрэ Наваррэмрэ, галисийр Галисиэм, араныр Каталоным )
95 % диным пылъ кэтолику. Пэмыкlы къэралхэм ису Ипшъэ Ишъхъэрэ Америкэхэмрэ ( 1, 7 милыуан ) Къуэхьапlэ Еуропэмрэ ( 1 милыуаным фlэкlыу ) 2,7 милыуан эспан сымэ дэсхэ.
ТехьэпӀэхэр[гъэтэрэзын | edit source]
![]() |
Мыр тхыгъэ нэмгъэсащ Эспаниэ теухуауэ. Проектым удэӀэпыкъуфынущ, бгъэтэрэзу нэхъыбэ иптхэм. |
|
||
---|---|---|
Къэралхэр | Азэрбиджан¹ • Албаниэ • Алыджей • Андоррэ • Аустрэ • Белгэ • Болгариэ • Босниэрэ Герцеговинэрэ • Британиэшхуэ • Ватикан • Даниэ • Джэрмэней • Ермэлы¹ • Ирлэнд • Ислэнд • Къазахъстэн² • КъущхьэфӀыцӀэ • Латвиэ • Лахь жылэ • Литоу • Лихтэнштейн • Луксембург • Македониэ • Малтэ • Мэжарей • Молдавиэ • Монако • Нидерлэндхэр • Норвегэ • Португал • Румей • Румыниэ • Сан-Марино • Сербиэ • Слоуакэ • Слоуэнэ • Тырку² • Урысей² • Урысыху • Финлэнд • Фрэнджей • Хоруатиэ • Хъырцей¹ • Хуэхуэлей • Чехиэ • Шуэц • Шуэцарэ • Эспаниэ • Эстониэ | ![]() |
ЧӀыпӀэм шъхьэфимыт | Аландхэм хы тӀыгухэр • Гернси • Гибралтар • Джерси • Мэн хы тӀыгухэр • Фарерхэм хы тӀыгухэр • Шпицберген • Ян-Майен | |
Дунейпсом къамылъыта къэрал | Косово • Приднестровиэ | |
¹ Ныкъуэу е лъэныкъуэкlэ Еуропэм хэт къэралхэр. ² Азиэм. |